فرهنگ بومی مردم کردستان

رقص کردی

رقص کردی که با نام هه‌لپرکی نیز شناخته می‌شود، یکی از برجسته‌ترین عناصر فرهنگ نمایشی و آیینی مردم کردستان است. این رقص اغلب به صورت گروهی و در قالبی حلقه‌گونه اما ناکامل اجرا می‌شود: زنان و مردان در کنار یکدیگر، با درگیر کردن انگشتان دست‌هایشان، حلقه‌ای انسانی می‌سازند و حرکتی هماهنگ از چپ به راست را آغاز می‌کنند.
نخستین نفر در سمت راست گروه، با دستمالی در دست، نقش سردسته یا هدایت‌کننده را بر عهده دارد. او با حرکات خود، ریتم، سرعت و شور رقص را تعیین می‌کند و دیگران با هماهنگی از او پیروی می‌کنند. رقص کردی بسته به موقعیت و مناسبت به سه دسته تقسیم می‌شود: رقص‌های شادی (برای جشن‌ها و مراسم شادمانی)، رقص‌های سوگواری (بیانگر اندوه و همدردی) و رقص‌های جنگی (نماد شجاعت و پایداری در برابر دشمن).

جشن نوروز کردستان

جشن نوروز در کردستان آیینی پرشور و ریشه‌دار است که از روزهای نخست اسفند، به‌ویژه در منطقهٔ هورامان، آغاز می‌شود و به‌تدریج تا پایان ماه به دیگر مناطق گسترش می‌یابد. اوج این جشن اما در غروب آخرین روز سال برگزار می‌شود و تمام کردستان را در شادی و همبستگی فرومی‌برد.
برافروختن آتش و اجرای رقص کردی (هه‌لپرکی) از اصلی‌ترین آیین‌های این شب است. مردم با پوشیدن لباس‌های محلی رنگارنگ در مراسم شرکت می‌کنند. یکی از رسوم کهن در کردستان، خشک کردن پوست دمیده‌شدهٔ حیوانات ذبح‌شده مانند گاو و گوسفند و استفاده از آن به‌عنوان بادکنک بوده است؛ این پوست‌ها بیشتر در شب عید از قصابی‌ها خریداری می‌شد.
کردها یک روز پیش از تحویل سال، با حضور بر سر مزار درگذشتگان، برای آنان فاتحه می‌خوانند. از دیگر رسوم زیبای این منطقه می‌توان به این موارد اشاره کرد: بردن عیدانه برای نوعروسان و دختران نامزدکرده، پختن و تزیین تخم‌مرغ با پوست پیاز یا رنگ‌های طبیعی، تهیه لباس نو برای خانواده‌های عزادار، دیدار از بزرگان قوم و صرف رشته‌پلو در روز عید.
سفرهٔ هفت‌سین که امروزه در بسیاری از نقاط ایران رواج دارد، در گذشته در کردستان چندان مرسوم نبود و از دورهٔ صفویه به‌تدریج وارد فرهنگ بومی این خطه شد.

چهارشنبه‌سوری کردستان

مراسم چهارشنبه‌سوری در استان کردستان، افزون بر برافروختن آتش و پریدن از روی آن، شامل رسم‌های ویژه‌ای نیز هست. برافروختن آتش درون کوزهٔ سفالی، بیرون بردن عروسک بلاگردان از خانه، شکستن کوزهٔ کهنهٔ آب، اسپند دود کردن، تخم‌مرغ شکستن، شال‌اندازی، فال گوش ایستادن و قاشق‌زنی از جمله کارهایی است که در شب چهارشنبه‌سوری در مناطق کردنشین ایران انجام می‌شود.
در فرهنگ کردی این شب، مقداری پیاز، چند جفت جوراب و چند ظرف شکسته نیز بیرون ریخته می‌شود تا چشم بد از اعضای خانواده دور بماند. فال کوزه، آش مخصوص شب چهارشنبه‌سوری، و از همه مهمتر هه‌ڵپه‌رکێ (رقص محلی کردستان) نیز از دیگر آیین‌های این شب به شمار می‌روند و جزئی از فرهنگ بومی کردستان هستند.

کوزه‌شکنی کردستان

در یکی از آیین‌های چهارشنبه‌سوری کردستان، مردم مقداری خاکستر آتش (نماد بدبختی)، نمک (نماد چشم بد) و یک سکه (نماد فقر) را درون کوزه‌ای سفالی می‌گذارند. سپس هر یک از اعضای خانواده، کوزه را سه بار دور سر خود می‌چرخاند تا بدشانسی را از خود دور کند. آخرین نفر، کوزه را به پشت‌بام می‌برد و به کوچه می‌اندازد؛ گویی تمام بدبختی، چشم بد و بیچارگی با شکستن آن از میان می‌رود. این رسم که بخشی از فرهنگ بومی کردستان است، در شب آخرین سه‌شنبه پیش از نوروز (چهارشنبه‌سوری) انجام می‌شود.

قاشق‌زنی کردستان

قاشق‌زنی از آیین‌های ریشه‌دار در فرهنگ کردستان (و بخشی از فرهنگ ایرانیان) است. در این مراسم، دختران و پسران جوان چادری بر سر و روی خود می‌کشند تا ناشناس بمانند، سپس با یک قاشق و یک کاسه مسی به درب خانه همسایگان می‌روند. صاحبخانه‌ها در کاسه‌های آنان پول، شکلات، شیرینی و آجیل می‌ریزند.
باور بر این است که قاشق‌زنی نشأت‌گرفته از این عقیده است که روح درگذشتگان، در آخرین چهارشنبه سال، به میان زندگان بازمی‌گردد و به شکل افرادی نقاب‌پوش به خانه بازماندگان سر می‌زند. از این رو، صاحبخانه با دادن هدیه، اطمینان می‌یابد که اگر روح عزیزش در میان جوانان پشت در باشد، به او محبت و غذا نثار کرده و نشان داده که یادش را زنده نگه داشته است. این رسم که شباهتی به هالووین دارد، در اکثر شهرهای کردستان از جمله سنندج و مریوان برگزار می‌شود.

بیشتر بدانیم: رسم و رسومات هالوین در کشورهای مختلف

فالگوش کردستان

در آیین فال‌گوشی، دختران جوان نیت می‌کنند، پشت دیواری می‌ایستند و به سخنان رهگذران گوش می‌دهند. سپس با تفسیر آن سخنان، پاسخ نیت خود را می‌یابند. اگر مطالب خوبی بشنوند، باور دارند که آرزوهایشان برآورده می‌شود و اگر سخنان غم‌انگیزی به گوششان برسد، ممکن است آرزویشان برآورده نشود. فال‌گوشی در شب چهارشنبه‌سوری (آخرین سه‌شنبه پیش از نوروز) انجام می‌شود و جزئی از فرهنگ بومی مردم کردستان است.

شال‌اندازی کردستان

در آیین شال‌اندازی، مردم شال‌ها را گره می‌زنند تا شالی بلند و رنگارنگ بسازند. سپس روی پشت‌بام خانه‌ها می‌روند و شال را به درب خانه‌ها می‌اندازند. صاحبخانه، مقداری شکلات، آب‌نبات یا پول در آن می‌گذارد. پس از بیرون کشیدن شال از پشت‌بام، سال آینده را با توجه به آنچه در شال یافته‌اند تفسیر می‌کنند:
اگر نان بیابند، سالی پربرکت خواهند داشت. اگر شیرینی باشد، سالی سرشار از شادی. اگر انار باشد، احتمالاً فرزندان زیادی خواهند داشت. گردو نشانهٔ عمر طولانی است. بادام و فندق به معنای استقامت و صبر در برابر مشکلات. کشمش نماد سالی پربرکت است. سکه‌های نقره نشانهٔ زندگی زناشویی شاد.
به نظر می‌رسد شال‌اندازی روشی غیرمستقیم برای فال‌گیری بوده است که در آخرین سه‌شنبه پیش از نوروز برگزار می‌شود. مردم پیش از انجام این آیین، روی پشت‌بام‌های خود آتش می‌افروزند.

شب یلدا کردستان

شب یلدا یا انقلاب زمستانی، بلندترین شب سال است و در بسیاری از کشورها گرامی داشته می‌شود. این جشن ایرانی هر ساله در شب ۳۰ آذر برگزار می‌گردد. خوردن هندوانه، انار و آجیل، خواندن شعر حافظ و شاهنامه، فال گرفتن و به کارگیری رنگ قرمز در سفره یا کرسی یلدا از ویژگی‌های این جشن به شمار می‌رود.
در گذشته، استفاده از کرسی برای گرم کردن خانه معمولاً از شب یلدا آغاز می‌شد. اعضای خانواده دور کرسی می‌نشستند و روی آن را با میوه و آجیل می‌پوشاندند. کرسی در شب یلدا نماد شروع روزهای بسیار سرد است و هندوانه نشانهٔ وداع با گرما و استقبال از زمستان.
در استان کردستان، شب یلدا «شه‌و چله» (شب چله) یا «شه‌و زمسان» (شب زمستان) نام دارد. مردم کردستان در این شب، افزون بر حافظ و شاهنامه، کتاب‌های گلستان و بوستان سعدی و اسکندرنامه را نیز می‌خوانند و بزرگترها برای کودکان قصه و خاطره تعریف می‌کنند.
در سفره یلدای کردستان، علاوه بر انار و هندوانه، «خربزه ترش» یا «کالَک تورش» نیز قرار می‌گیرد که پس از صرف شام میل می‌شود. انواع دلمه نیز از غذاهای متداول کردها در شب یلدا است.

بیشتر بدانیم: رسم و رسومات یلدا در اسکاتلند

مراسم پیر شالیار

جشن عروسی پیر شالیار، مراسمی سنتی است که هر سال در اورامان تختِ مریوان برگزار می‌شود. در این جشن، افزون بر اهالی بومی، مردم روستاهای اطراف نیز حضور می‌یابند. این مراسم ریشه در اسطوره‌ها، اعتقادات و آیین‌های کهن دارد و در واقع سالگرد ازدواج پیر افسانه‌ای به نام شالیار است.
این آیین از صبح زود در مزار پیر شالیار آغاز می‌شود و با قرائت فاتحه، دف‌زنی، تلیله‌خوانی، شکستن سنگ همراه، شب‌نشینی و دعا ادامه می‌یابد. در این دورهمی، درباره مشاغلی چون کدخدا، آبدار، چوپان و امام‌جمعه تصمیم‌گیری می‌شود و همچنین درباره کمبودها و مشکلات روستا گفت‌وگو می‌گردد.
برخی مورخان قدمت این مراسم را تا هزار سال پیش تخمین می‌زنند. جشن پیر شالیار در دو زمان متفاوت برگزار می‌شود:
نخستین مراسم در ۱۵ اردیبهشت (کوه‌ساری) برگزار می‌گردد که در آن درباره شخصیت پیر شالیار سخنرانی می‌شود.
مراسم اصلی در ۱۵ بهمن ماه برگزار می‌شود؛ مردم بر اساس رسم قدیمی قربانی می‌دهند و به سماع و ستایش خداوند می‌پردازند.

میر نوروزی (میر میرین) کردستان

یکی از رسم‌های کردها در عید نوروز، مراسم «میر میرین» یا «میر نوروزی» است که برنامه‌ای شاد و مفرح به شمار می‌رود. در این آیین، فردی عامی از میان مردم به پادشاهی انتخاب می‌شود و بر تخت می‌نشیند. گروهی دیگر شامل کهن‌وزیر، وزیر دست راست، وزیر دست چپ، میرزا، دژخیمان و دلقک او را همراهی می‌کنند.
میر نوروزی احکام و فرمان‌های عجیبی صادر می‌کند و هرکس از اجرای آن سرپیچی کند، تنبیه می‌شود. کهن‌وزیر وظیفهٔ گره‌گشایی از دشواری‌های مردم را بر عهده دارد. وزیران دست راست و چپ، فرمان‌های میر را به مردم می‌رسانند. میرزا فرمان‌ها را می‌نویسد و دژخیمان جامه‌های سرخ می‌پوشند. دلقک نیز لباسی از پوست گوسفند به تن می‌کند، زنگوله‌هایی به جامه‌اش می‌آویزد، گیوه به پا می‌کند و نمایش‌های خنده‌آوری اجرا می‌نماید.
از آنجا که مریوان به عنوان شهر خواستگاه گیوه، انتخاب جهانی شده است، گیوه در فرهنگ بومی مردم کردستان جایگاه ویژه‌ای دارد.

بوکه‌بارانه (عروس باران) کردستان

آیین باران‌خواهی، یکی از سنت‌های کهن ایران، در سال ۲۰۱۴ میلادی به عنوان میراث ناملموس نامزد ثبت جهانی در یونسکو شد. این آیین در مناطق کردنشین با نام «بووکه بارانه» (عروس باران) و در زمان خشکسالی برگزار می‌شود. بووکه بارانه (ایزدبانوی آب‌ها) نام عروسکی چوبی به شکل صلیب است که با پارچه‌هایی با رنگ‌های شاد پوشانده می‌شود و نمادی برای دفع بلای خشکسالی به شمار می‌رود. این آیین با شرکت کودکان، به‌ویژه دختربچه‌ها، و به صورت دسته‌جمعی برگزار می‌شود.
دسته‌های ۱۵ تا ۲۰ نفری از کودکان، بووکه بارانه را در کوچه‌های روستا می‌گردانند و با زدن به در خانه‌ها، وارد حیاط می‌شوند. همگی با هم شعری زیبا می‌خوانند. یکی از افراد خانواده، هدایایی مانند تخم‌مرغ، پول یا گردو را میان کودکان تقسیم می‌کند، سپس مقداری آب روی بووکه بارانه می‌ریزد و چند سنجاقک بر دستمال یا لباس عروسک می‌زند. با رفتن بووکه بارانه به هر خانه، کودکان آن خانه نیز به کاروان عروس باران می‌پیوندند.
سپس کاروان به مسجد روستا یا یکی از اماکن مذهبی می‌رود و همگی برای بارش باران دعا می‌خوانند. سرانجام هدیه‌های بووکه بارانه میان خود تقسیم می‌شود. بووکه بارانه در طول مسیر و حتی پس از پایان آیین از احترام ویژه‌ای برخوردار است؛ پارچه‌ها و سنجاقک‌هایی که به او هدیه شده، کسی برنمی‌دارد و تا زمان بارش باران، عروسک ایستاده در مکانی نگهداری می‌شود. محققان این عروسک چوبی و آیین کهن را نمادی از آناهیتا (ایزدبانوی آب‌ها) می‌دانند و قدمت آن را به دوره زرتشت نسبت می‌دهند.
شعر بووکه بارانه: عروس باران آب می‌خواهد، آب را برای غلات می‌خواهد، تخم تازه مرغ را می‌خواهد، سنجاقک دختران دم‌بخت را می‌خواهد.

بیشتر بدانیم: آیین طلب باران در کشورهای مختلف

جشنواره هزار دف پالنگان

دف از سازهای عرفانی است که در میان مردم کرد جایگاه والایی دارد و در مراسم آیینی و عرفانی نواخته می‌شود. سنندج، مرکز استان کردستان، به عنوان پایتخت دف جهان شناخته می‌شود و تلاش می‌شود دف‌نوازی این خطه به عنوان میراث معنوی در فهرست جهانی ثبت شود.
مردم کردستان به مناسبت‌های گوناگونی همچون میلاد پیامبر اکرم (ص)، عید فطر، نوروز، مولودی‌خوانی و مراسم پیر شالیار، دف‌نوازی‌هایی زیبا اجرا می‌کنند. همزمان با آغاز ماه ربیع‌الاول، در مساجد، خانقاه‌ها، تکایا و دیگر نقاط شهری و روستایی، آیین مولودی‌خوانی و دف‌زنی دسته‌جمعی برگزار می‌شود.
اجرای همزمان هزار دف‌نواز، صحنه‌ای بسیار تماشایی و جذاب است. مردم سنندج در جشنواره دف‌زنی، این صحنه را به زیباترین شکل ممکن به نمایش می‌گذارند. در این برنامه، زنان و مردان با پوشیدن لباس کردی و دف در دست، نواهای اصیل خانقاهی را می‌نوازند. همچنین جشنواره «هزار دف پالنگان» که به مناسبت عید فطر برگزار می‌شود، فوق‌العاده ستودنی است.
مولودی‌خوانی، مداحی و قرآن‌خوانی با خواندن اشعار به زبان‌های عربی، کردی و فارسی همراه است.

جشنواره انار اورامان

همزمان با فصل برداشت انار، مراسم شکرگزاری این محصول در تعدادی از شهرهای ایران برگزار می‌شود که یکی از بزرگ‌ترین آنها، جشنواره انار اورامانات است. انار که در گویش محلی «هه‌نار» نامیده می‌شود، یکی از باکیفیت‌ترین محصولات کشاورزی منطقه اورامان کردستان به شمار می‌رود و افزون بر مصرف داخلی، به سایر نقاط ایران و همچنین عراق صادر می‌گردد.
این جشنواره در روستاهای اورامان با شکوه تمام برگزار می‌شود. انارهای خوش‌رنگ در ظرف‌های زیبا در معرض دید عموم قرار می‌گیرند. زنان کرد با پوشش محلی رنگارنگ خود در جشنواره شرکت می‌کنند و مردم روستا با شادمانی برای برگزاری مراسم تلاش می‌نمایند.
جشنواره انار نه تنها به رونق صنعت گردشگری در منطقه کردستان کمک می‌کند، بلکه باعث رشد اقتصادی منطقه نیز می‌شود. افزون بر این، فرصتی برای معرفی فرهنگ غنی و زیبای کردهاست. آشنایی با انواع فرآورده‌های انار، معرفی صنایع دستی مریوان و آشنایی با دیگر محصولات کشاورزی منطقه از دیگر اهداف این جشنواره هستند. شایان ذکر است که علاوه بر اورامان، در شهرستان پاوه (استان کرمانشاه) نیز جشن انار برگزار می‌شود.

جشنواره تئاتر خیابانی مریوان

هر ساله جشنواره تئاتر خیابانی با شکوه فراوان در شهر زیبای مریوان برگزار می‌شود. این رویداد در راستای ارتقای تئاتر خیابانی ایران و حمایت از تولید آثار نمایشی اجراشدنی در خارج از صحنه‌های معمول شکل گرفته است. تقویت امید و نشاط اجتماعی، افزایش انگیزه همدلی و مشارکت عمومی، و ایجاد بستری برای تبادل تجربه‌های نو و دانش تئاتر میان هنرمندان کشور، از مهم‌ترین اهداف برگزاری این جشنواره به شمار می‌روند.

جشنواره بازی‌های بومی مریوان

جشنواره بین‌المللی بازی‌های بومی که هر سال در مریوان، استان کردستان برگزار می‌شود، میزبان تیم‌هایی از کشورهای عراق، آذربایجان، گرجستان و ایران است. در این رویداد، هر یک از تیم‌های شرکت‌کننده، بخشی از بازی‌های بومی و محلی خود را به نمایش می‌گذارند.
بازی‌های محلی کردستان شامل زوران (کشتی محلی)، کشتی چوخان، طناب‌کشی، چوب‌کشی، غاز قلنگ، دورپا، هفت‌سنگ و هه‌لپه‌رکی است. اجرای زیبای هه‌لپه‌رکی کردی همراه با موسیقی فولکلور کردی، همچنین لباس‌های یکدست، رنگارنگ و زیبای اقوام ایران‌زمین به همراه سازهایشان، از جاذبه‌های اصلی این جشنواره به شمار می‌روند.
آیین پایانی جشنواره در کنار دریاچه زیبای زریبار برگزار می‌شود.

مراسم سمنو پزان کردستان

در کردستان، همانند دیگر شهرهای ایران، مراسم سمنوپزان برای برگزاری عید نوروز برگزار می‌شود. از نیمه اسفند، زنان کرد گندم و دانه کنجد را چند روز در آب خیسانده و سپس در دیگ‌های بزرگ می‌پزند. آماده‌سازی سمنو معمولاً پانزده روز زمان می‌برد.
اهالی کردستان معتقدند سمنو، مهریه حضرت فاطمه (س) است. این مراسم در گذشته آیینی زنانه بود؛ زنان دور دیگ سمنو جمع می‌شدند، هلهله می‌کردند و رقص کردی اجرا می‌نمودند. اما امروزه این آیین بیشتر به مراسم دعا و روضه خوانی تبدیل شده است.

سیزده بدر کردستان

مردم استان کردستان، مانند سایر مردم ایران، روز سیزده فروردین را در کنار خانواده و اقوام نزدیک و خارج از خانه سپری می‌کنند. در این روز، دشت‌ها، حاشیه رودخانه‌ها و دامنه کوه‌ها مملو از جمعیتی می‌شود که قصد دارند نحسیِ سیزده را از خود دور کنند.
متداول‌ترین غذای کردها در سیزده بدر، دلمه است و زنان کردستانی از چند روز قبل مقدمات پخت آن را فراهم می‌آورند. یکی از تفریحات بانوان کردستانی در این روز، جستجو برای یافتن گیاهان خودروست که هم مصرف دارویی دارند و هم در پخت غذا به کار می‌روند. گیاهان محلی آب‌پز شده نیز از پرطرفدارترین غذاهای مردم کردستان در فصل بهار است.
از دیگر رسوم مردم کردستان در سیزده بدر این است که پیش از بازگشت به خانه، سیزده سنگریزه جمع می‌کنند، دعای رفع نحسی می‌خوانند و سنگریزه‌ها را به پشت سر خود می‌اندازند. آن‌ها بر این باورند که با این کار، نحسی و مشکلات از زندگیشان دور می‌شود. انجام بازی‌های قدیمی، خوردن تنقلات، دعا خواندن هنگام گره زدن سبزه و سپردن سبزه به آب از دیگر آیین‌های روز سیزده بدر در میان مردم کردستان است.

رسم ازدواج در کردستان

مراسم عروسی کردها یکی از جذاب‌ترین و پرهیجان‌ترین آیین‌های ازدواج در ایران است که بین ۳ تا ۷ روز به طول می‌انجامد. یکی از نکات جالب (و شاید عجیب) درباره کردها این است که پیرزن‌ها به اندازه دختران جوان، شور، انرژی و حال و هوای فوق‌العاده‌ای به جشن عروسی می‌بخشند؛ به‌گونه‌ای که حمام، آرایش و آماده‌سازی عروس برای رفتن به منزل داماد بر عهدهٔ «پاخسو» (یکی از پیرزن‌های طایفهٔ داماد) است. مراسم روز عروسی از صبح تا شب ادامه دارد و افزون بر رقص‌های گروهی، شامل اسب‌سواری، تیراندازی و جشن سورناچی‌ها نیز می‌شود.

زبان مردم کردستان

زبان مردم کردستان، کردی است که در مجموعه زبان‌های هندواروپایی جای می‌گیرد. این زبان دارای لهجه‌های گوناگونی است: مردم شهرستان‌های سقز، بانه و بخشی از مریوان با لهجه سورانی سخن می‌گویند. مردم سنندج، دیواندره، کامیاران و بخش دیگری از مریوان با لهجه اردلانی صحبت می‌کنند. مردم قروه و بیجار با لهجه کلهری تکلم می‌نمایند. مردم مناطق اورامان و سروآباد با لهجه هورامی (یخورامی) که شباهت زیادی به زبان زرتشتیان دارد، گفت‌وگو می‌کنند.