جاذبه‌های گردشگری همدان

غار علی‌صدر همدان

طولانی‌ترین مسیر قایقرانی درون غار

غار علی‌صدر، از شگفت‌انگیزترین غارهای آبی جهان و یکی از پرآوازه‌ترین جاذبه‌های گردشگری ایران در استان همدان به شمار می‌آید. این غار تالابی کم‌نظیر، با دارا بودن طولانی‌ترین مسیر قایقرانی درون غاری در جهان، بازدیدکنندگان را به سفری رؤیایی در دل دالان‌های پیچ در پیچ و تالارهای اسرارآمیز خود دعوت می‌کند. سنگ‌های کهن این غار، که قدمت آن‌ها به دوران ژوراسیک می‌رسد، طی میلیون‌ها سال، معماری خارق‌العاده‌ای را پدید آورده‌اند. ویژگی منحصربه‌فرد غار علی‌صدر، هوای پاک و در گردش آن است که به لاطراحی طبیعی و سیستم تهویه سلولی، همیشه تازه و عاری از هرگونه گاز سمی یا آلودگی میکروبی است. سکون مطلق هوای درون غار به حدی است که شعله شمعی در آن بی‌حرکت می‌ماند و فضایی سحرآمیز ایجاد می‌کند. این غار که فاقد نور طبیعی و حیات جانوری است، با عمقی از نیم تا چهارده متر، جهانی خاموش و تماشایی را پیش روی گردشگران می‌گشاید. دسترسی آسان به این پدیده طبیعی، به‌ویژه با فاصله کمتر از یک ساعت از شهر سفال‌های ایران، لالجین، سفر به این اثر بی‌همتا را بسیار راحت کرده است.

آرامگاه ابن‌سینا همدان

آرامگاه بوعلی سینا، بنایی یادبودی و نمادین برای گرامیداشت ابن سینا، فیلسوف، دانشمند و پزشک شهیر ایرانی، در میدانی به نام خود در مرکز شهر همدان قرار دارد. این بنا که تلفیقی هنرمندانه از معماری ایران باستان و دوره اسلامی است، با بهره‌گیری از عناصری چون برجی بلند (الهام‌گرفته از گنبد قابوس)، باغچه‌های آراسته در سبک باغ‌های ایرانی و آبنمایی هماهنگ با حوضخانه‌های سنتی، فضایی باشکوه و تأمل‌برانگیز خلق کرده است.
مجموعه آرامگاه علاوه بر محل خاکسپاری شیخ‌الرئیس، دارای بخش‌های فرهنگی متعددی است: تالار جنوبی به موزه‌ای اختصاص یافته که در آن آثاری مانند سکه‌ها، سفالینه‌ها و اشیاء برنزی از دوران پیش از میلاد تا اسلامی، همراه با تصویری از جمجمه ابوعلی سینا نگهداری می‌شود. در تالار شمالی نیز کتابخانه‌ای غنی با حدود هشت‌هزار جلد کتاب خطی و چاپی نفیس، همراه با غرفه‌هایی ویژه معرفی آثار بوعلی سینا و نویسندگان همدانی قرار دارد. این مجموعه، نه تنها مکانی برای احترام به یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های تاریخ علم و فلسفه، بلکه گنجینه‌ای فرهنگی و پژوهشی برای بازدیدکنندگان به شمار می‌آید.

گنجنامه همدان

سنگ‌نوشته‌های گنج‌نامه، یادگاری تاریخی از دوران داریوش و خشایارشای هخامنشی است که بر صخره‌ای طبیعی از کوه الوند در پنج کیلومتری غرب همدان حک شده‌اند. این کتیبه‌های کهن هر یک در سه ستون بیست‌سطری و به سه زبان پارسی باستان، ایلامی و بابلی نگارش یافته‌اند. نام گنجنامه در فارسی به معنای "داستان گنج" است و در باور عمومی، گمان می‌رود راز گنجی پنهان در متن این کتیبه‌ها نهفته باشد. لوح سمت چپ به نام داریوش بزرگ و لوح سمت راست به نام خشایارشا است.
در اطراف هر دو لوح، سوراخ‌هایی منظم در سنگ کوه دیده می‌شود که نشان می‌دهد در گذشته پوشش فلزی محافظی این کتیبه‌ها را از آسیب باد، باران و آفتاب حفظ می‌کرده است.
متن کتیبه داریوش چنین است:

خدای بزرگ است اهورامزدا، که این زمین را آفرید، که آن آسمان را آفرید، که مردم را آفرید، که شادی را برای مردم آفرید، که داریوش را شاه کرد، شاهی از میان بسیاری. منم داریوش، شاه بزرگ، شاهِ شاهان، شاهِ سرزمین‌هایی که نژادهای گوناگون دارند، شاه سرزمین دور و دراز، پسر ویشتاسب هخامنشی.

گنبد علویان همدان

گنبد علویان، از برجسته‌ترین آثار معماری و گچ‌بری دوره اسلامی در ایران، در محله چهارباغ علویان و نزدیکی میدان امامزاده عبدالله همدان واقع شده است. این بنای فاخر که یادگاری از اواخر عصر سلجوقی (قرن ششم هجری) به شمار می‌رود، ابتدا به دست خاندان علویان به عنوان مسجد بنا شد و در ادوار بعد با افزوده شدن سردابی در زیرزمین، به آرامگاه ویژه همان خاندان تبدیل گشت. معماری ظریف، گچ‌بری‌های استادانه و تزیینات هندسی و گیاهی پیچیده آن، این مکان را به یکی از شاهکارهای هنری و تاریخی همدان بدل کرده است.

بازار سنتی همدان

بازار تاریخی همدان، که هسته اصلی تجارت و زندگی شهری این دیار به شمار می‌رود، عمدتاً یادگاری از دوره قاجاریه است. همانند اغلب بازارهای سنتی ایران، این مجموعه نیز مسقف بوده و بخش‌هایی از آن با گنبدهای آجری پوشیده شده است. ساختار ویژه این بازار با راسته‌هایی منظم و اختصاص‌یافته به هر صنف و حرفه، جلوه‌ای زنده از معماری اصیل و کارکرد اجتماعی بازارهای ایرانی را به نمایش می‌گذارد. اگرچه برخی پژوهش‌ها ریشه‌های کهن این بازار را تا دوره سامانیان دنبال می‌کنند، اما شکل و بنای کنونی آن بیشتر از دوران قاجار به جای مانده است.

قلعه امیرافخم شورین همدان

قلعه امیرافخم شورین، یکی از آثار تاریخی کمترشناخته‌شده استان همدان، در نزدیکی روستای شورین از توابع شهرستان رزن قرار دارد. این قلعه که به دوره قاجار تعلق دارد، به دستور امیرافخم اعتمادالدوله، حاکم وقت همدان، بر فراز تپه‌ای طبیعی با مصالحی از سنگ و آجر بنا شد و در گذشته به عنوان مقر حکومتی و اقامتگاهی امن مورد استفاده قرار می‌گرفت. معماری آن شامل برج‌های دیده‌بانی، دیوارهای بلند و بخش‌های مختلفی چون عمارت اصلی، اصطبل و حوضخانه است که نشان از اهمیت استراتژیک و شکوه گذشته آن دارد.
متأسفانه امروزه تنها بخش‌هایی از دیوارها و پی‌بناهای این قلعه بر جای مانده که در معرض تخریب بیشتر بر اثر عوامل طبیعی و انسانی است. این دژ تاریخی، با وجود غفلت و آسیب‌های فراوان، همچنان نشانه‌ای از معماری دفاعی دوره قاجار در غرب ایران به شمار می‌رود و نیازمند توجه فوری برای حفاظت و احیاست.

کلیسای استفان گریگوری همدان

کلیسای استفان گریگوری (یا گریگوری استپان) تنها کلیسای ارمنی همدان است که در محلهٔ قدیم ارامنه، واقع در انتهای محوطهٔ تاریخی هگمتانه (نزدیک میدان امام خمینی و خیابان شریعتی) قرار دارد. این کلیسا در سال ۱۹۱۴ میلادی (۱۲۹۳ خورشیدی) و در اواخر دورهٔ قاجار، عمدتاً با هزینهٔ شخصی استفان گریگوریان و توسط ارامنهٔ ساکن همدان ساخته شد.
معماری بنا ساده و با مصالح خشت و آجر اجرا شده و دارای پلان مستطیل‌شکل، گنبدی کوچک بر روی ساقه‌ای استوانه‌ای و صلیبی بر فراز آن است. فضای داخلی شامل محراب، جایگاه موعظه و نقاشی‌های دیواری با مضامین مسیحی است که برخی آسیب دیده‌اند. این کلیسا متعلق به مذهب ارتدکس است.
اگرچه ابعاد آن در مقایسه با دیگر بناهای تاریخی همدان کوچک است، اما به‌عنوان نمادی از حضور تاریخی جامعهٔ ارمنی و گواهی بر تنوع فرهنگی و مذهبی ایران، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و امروزه بخشی از مجموعهٔ تاریخی هگمتانه و از جاذبه‌های این شهر محسوب می‌شود.

شهر زیرزمینی سامن

شهر زیرزمینی سامن، یکی از مرموزترین و شگفت‌انگیزترین آثار تاریخی استان همدان است که در سال ۱۳۸۴ به‌طور اتفاقی در زیر بافت قدیمی شهر سامن (جنوب غربی ملایر) کشف شد. این مجموعه عظیم دست‌کند، در عمق ۳ تا ۶ متری زمین و با ابزارهای ابتدایی در دل خاک و سنگ حفر شده است.
باستان‌شناسان هسته اولیه این شهر را متعلق به پیش از دوره اشکانیان (با قدمتی بیش از ۲۰۰۰ سال) می‌دانند که در طول تاریخ گسترش یافته است. این شهر پنهان شامل شبکه‌ای گسترده از تونل‌ها، دالان‌های باریک، اتاق‌ها، انبارها، آسیاب‌ها، سیستم‌های تهویه و چاه‌های آب است که احتمالاً با اهداف دفاعی، مسکونی یا ذخیره‌سازی در دوران بحران ساخته شده است.
وسعت این شهر و برنامه‌ریزی دقیق مهندسی آن، امکان زندگی طولانی‌مدت را برای صدها نفر فراهم می‌کرد. این اثر منحصربه‌فرد نه تنها گنجینه‌ای باستان‌شناسی است، بلکه به عنوان جاذبه‌ای گردشگری و مهیج، بازدیدکنندگان را به سفری به اعماق تاریخ و رمز و راز تمدن‌های کهن دعوت می‌کند. حفاظت و معرفی بهتر آن می‌تواند نقش مهمی در توسعه گردشگری منطقه ایفا کند.

روستای صخره‌ای میمند، دستکندی 12 هزار ساله در کرمان

میدان امام خمینی همدان

میدان امام خمینی همدان، که تا پیش از انقلاب اسلامی به نام «میدان مرکزی» یا «میدان تختی» شناخته می‌شد، قلب تپنده و مرکز ثقل اصلی شهر همدان به شمار می‌رود. این میدان تاریخی، که در دوره پهلوی اول و با الهام از میدان‌های مدور اروپایی طراحی و ساخته شد، نقطه تلاقی شش خیابان اصلی شهر است و ساختار شهرسازی همدان را به شکل شعاعی حول خود سازمان داده است.
در مرکز میدان، برج ساعت یا برج شهرداری همدان با معماری شکیل و ساعت قدیمی خود قرار دارد که به نماد شهری همدان تبدیل شده است. این میدان علاوه بر کارکرد ترافیکی، همواره بستری برای تجمعات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی بوده و با مجتمع‌های تجاری، فروشگاه‌های سنتی، دفاتر اداری و مراکز خدماتی متعددی که در اطراف آن واقع شده، کانون اصلی فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی شهر محسوب می‌گردد. قدم زدن در اطراف این میدان، بازدیدکننده را با جلوه‌ای از زندگی پرجنب‌وجوش شهری و تلفیقی از معماری قدیم و جدید همدان روبرو می‌سازد.

روستای ملهمدره همدان

روستای ملهمدره، نگینی سرسبز و خوش‌آب‌وهوا در دل کوهستان‌های الوند است که در بخش مرکزی شهرستان اسدآباد واقع شده است. این روستای ییلاقی و پلکانی، با معماری سنتی خانه‌های کاه‌گلی و سنگی، جلوه‌ای از هماهنگی انسان با طبیعت را در میان باغ‌های سرسبز و درختان کهن گردو نمایش می‌دهد.
ملهمدره با ارتفاعی قابل توجه، در بهار و تابستان آب‌وهوایی خنک و مطبوع دارد و چشم‌اندازهای پانورامایی از دره‌ها و قله‌های الوند را پیش چشم می‌گشاید. زندگی مردم مهمان‌نواز آن بر پایه کشاورزی، باغداری و دامداری سنتی استوار است.
این مقصد بکر و کمترشناخته‌شده، برای طبیعت‌دوستان و کوهنوردان ایده‌آل است. مسیرهای پیاده‌روی به ارتفاعات و چشمه‌های زلال اطراف، فرصتی به‌یادماندنی در آغوش طبیعت بکر همدان فراهم می‌کند. در این روستای سرسبز، همه ساله جشنواره آلو برگزار می‌شود.

کارگاه سفال لالجین

لالجین، پایتخت سفال ایران و مرکز جهانی این هنر در خاورمیانه، یکی از قطب‌های مهم گردشگری استان همدان است. این شهر با کارگاه‌های متعدد سفالگری، هر ساله میزبان شمار فراوانی از گردشگران داخلی و خارجی است.
نخستین چیزی که در این کارگاه‌ها توجه هر بازدیدکننده‌ای را جلب می‌کند، بوی دل‌نشین خاک رس و فضایی سرشار از خلاقیت است. در اینجا می‌توان از نزدیک شاهد چرخیدن چرخ سفالگری زیر دستان استادکاران و تبدیل خاک به ظروف زیبا بود.
تجربه سفر به لالجین با طعم دیزی لالجین که در همان ظروف سفالی اصیل و روی شعله‌ای ملایم پخته می‌شود، کامل و خاطره‌انگیز می‌شود. این شهر با فاصله حدود ۲۵ کیلومتر از همدان و کمتر از یک ساعت تا غار علیصدر، به‌راحتی در مسیر سفر به این جاذبه‌های مهم قرار دارد و دیدار از آن را آسان می‌سازد.

روستای سیمین ابرو همدان

سیمین‌اَبرو، نگینی درخشان در میان روستاهای ایران، به‌عنوان یکی از قدیمی‌ترین سکونتگاه‌های سنگی کشور و از زیباترین مقاصد گردشگری استان همدان شناخته می‌شود. معماری خیره‌کننده و کاملاً سازگار با طبیعت آن، که در آن خانه‌های پلکانی از سنگ و چوب با دستان هنرمند بومیان بر دامنه کوه صخره‌ای جای گرفته‌اند، تصویری بی‌نظیر از هماهنگی انسان و محیط را به نمایش می‌گذارد. این روستا در آغوش طبیعتی بکر و کوهستانی قرار دارد که در آن، رودخانه‌های زلال، جنگل‌های سرسبز و چشماندازهای کوهستانی گسترده، ترکیبی مسحورکننده و آرامش‌بخش پدید آورده‌اند.
از سوغاتی‌های اصیل و خوشمزه سیمین‌ابرو می‌توان به گردوی تازه، ترخینه محلی و انواع آش‌های سنتی اشاره کرد که طعم واقعی طبیعت را به کام می‌آورند. این روستای منحصربه‌فرد، به‌ویژه در فصول بهار و تابستان، میزبان گردشگرانی است که در جستجوی آرامش، معماری اصیل و مناظر بدیع هستند.

آرامگاه بابا طاهر همدان

آرامگاه بابا طاهر عریان، شاعر و عارف نامدار قرن پنجم هجری، یکی از نمادهای فرهنگی و تاریخی شهر همدان به شمار می‌آید. این بنا که در میدانی به همین نام در شمال شهر واقع شده، با برج هشت‌ضلعی بلند و کاشیکاری‌های فیروزه‌ای رنگ خود، جلوه‌ای باشکوه و روح‌نواز دارد. معماری آرامگاه که در دوره معاصر و در دهه ۱۳۴۰ خورشیدی به دستور انجمن آثار ملی ایران ساخته شد، تلفیقی هنرمندانه از عناصر سنتی و مدرن است. درون آرامگاه، علاوه بر سنگ مزار بابا طاهر، کتیبه‌هایی از دو بیت سروده‌های او به خط زیبای تعلیق خودنمایی می‌کند. فضای سبز اطراف آرامگاه و حوض وصف‌ناپذیر آن، محیطی آرام و مناسب برای تأمل و یادبود این شعارف بزرگ فراهم کرده‌است.

تپه هگمتانه همدان

نخستین پایتخت ایرانیان

تپهٔ هگمتانه (اکباتان) در قلب شهر همدان و انتهای خیابان اکباتان، یکی از کهن‌ترین و گسترده‌ترین محوطه‌های باستانی ایران با وسعت حدود ۳۰ هکتار است. این محوطه، بقایای پایتخت مادها، پایتخت تابستانی هخامنشیان و شهری مهم در دوران اشکانی و ساسانی را در خود جای داده است.
کاوش‌ها در این تپه، سازه‌های عظیم سنگی، شبکه‌های پیشرفته آبرسانی (شامل کانال‌ها و حوضچه‌ها) و لوح‌های زرین و سیمین با کتیبه‌های میخی را آشکار کرده که گواه اهمیت سیاسی، اقتصادی و مذهبی این شهر در دوران باستان است. همچنین شهری زیرزمینی با قدمتی سه‌هزارساله در این محل کشف شده است.
امروزه موزه باستان‌شناسی همدان در مجاورت تپه قرار دارد و یافته‌های ارزشمند آن را نمایش می‌دهد. بازدید از هگمتانه، سفری شگفت‌انگیز به اعماق تاریخ ایران و نمادی از حکومتداری، معماری و شهرسازی پیشرفته نیاکان ماست.

آرامگاه استر و مردخای

آرامگاه استر و مردخای، واقع در مرکز شهر همدان، یکی از مهم‌ترین و مقدس‌ترین زیارتگاه‌های یهودیان در ایران و حتی جهان به شمار می‌رود. این بنا که قدمت آن به قرن‌ها پیش بازمی‌گردد، مدفن «استر» ملکه یهودی همسر خشایارشا (اخشورش) پادشاه هخامنشی و عموی او «مردخای» است که نجات‌بخش قوم یهود از توطئه‌ای بزرگ در دوران امپراتوری پارس بودند.
بنای آرامگاه با گنبدی مخروطی‌شکل و آجری، معماری ساده و بی‌آلایشی دارد که بر قداست و آرامش فضا تأکید می‌کند. فضای داخلی آن با صندوق‌های چوبی منبت‌کاری‌شده بر روی مقبره‌ها و کتیبه‌هایی به زبان عبری تزیین شده است. این مکان نه تنها یک زیارتگاه مذهبی، بلکه نمادی زنده از تاریخ کهن، تحمل مذهبی و همزیستی مسالمت‌آمیز ادیان در ایران است و هر ساله پذیرای بسیاری از پیروان یهود از داخل و خارج کشور و نیز گردشگران علاقه‌مند به تاریخ و فرهنگ می‌باشد.

برج قربان همدان

برج قربان یکی از آثار تاریخی همدان است که در محله زندی‌ها و نزدیکی دبیرستان ابن‌سینا قرار دارد. این برج آجری هشت‌ضلعی متعلق به دوره سلجوقی یا ایلخانی، در واقع آرامگاه خانوادگی و محل دفن گروهی از امرای سلجوقی است.
نام «قربان» از شخصی در سده‌های اخیر گرفته شده که در این مکان زندگی و از بنا نگهداری می‌کرد. فضای داخلی برج دارای گنبدی دوپوسته و تزیینات آجری ظریف است که مقبره‌هایی از اعضای یک خاندان مهم محلی را در خود جای داده است.
معماری ساده و زیبای این برج، توجه بسیاری از علاقه‌مندان به تاریخ و معماری اسلامی ایران را جلب می‌کند. این بنای ارزشمند که از آسیب‌های تاریخی در امان مانده، امروزه به عنوان یکی از نمادهای کمترشناخته‌شده اما مهم همدان، یادگاری از هنر و تاریخ این دیار است.

مجسمه شیر سنگی همدان

مجسمه شیر سنگی همدان که یک تندیس سنگی به شکل شیر است، از جاذبه‌های باستانی و دیدنی‌های همدان است. این مجسمه در زمان اسکندر مقدونی، برای یادبود یکی از سرداران محبوب اسکندر ساخته شد. تا قبل از حمله اعراب به ایران این مجسمه به همراه قرینه‌اش در دروازه شهر همدان قرار گرفته‌بود که اعراب هنگام فتح همدان آن را باب ‌الاسد نامگذاری کردند.

کاروانسرای تاج‌آباد

کاروانسرای تاج آباد یکی از کاروانسراهای زیبای دوره صفوی در روستای تاج آباد شهرستان بهار همدان است و از جاهای دیدنی همدان است. برخلاف اکثر کاروانسراهای ایران که مستطیلی‌شکل هستند، این کاروانسرا به شکل مدور است.

روستای ورکانه همدان

روستای ورکانه که دارای قدمتی ۴۰۰ ساله است در دامنه جنوبی زاگرس مرکزی قرار گرفته و به دلیل کوهستانی بودن و برخورداری از طبیعت زیبا از مناطق بسیار بکر همدان به شمار می‌رود. در گویش کردی «ور» به معنی کنار و «کانه» به معنی چشمه است لذا ورکانه به معنی قرار گرفتن در کنار آب و چشمه است. این روستا سرشار از باغ‌های گردو، زردآلو، انگور و سیب، است. آرامگاه امامزاده غیب در این روستا قرار دارد و دره‏‌های خان و جن اطراف روستا را احاطه کرده‌اند. این روستا، از مقاصد گردشگری استان همدان، در فصل‌های بهار و تابستان است.

دریاچه و سد اکباتان

دریاچه اکباتان دارای امکانات تفریحی مانند قایقرانی و اسکی روی آب است. در اطراف آن فضای سبز، رستوران و مهمانسرا نیز قرار دارد.

مسجد جامع مهاجران لالجین

مسجد جامع مهاجران از آثار تاریخی لالجین به شمار می‌رود که در بخش لالجین و بافت قدیمی شهر مهاجران واقع شده‌است. قدمت این مسجد به دوره قاجار برمی‌گردد و دارای ستون‌های متعدد سنگ، سقف گنبدی شکل و حیاط بزرگ است.

پل مهاجران لالجین

پل مهاجران یکی از زیباترین پل‌های استان همدان است که قدمت آن مربوط به اواخر عهد صوفیان و اوایل عهد قاجار است. این پل در بخش لالجین و ورودی شهر مهاجران و بر روی رودخانه فصلی قره‌چای بنا شده‌است. از مشخصات بارز پل مهاجران طول زیاد آن حدود 55 متر و تنوع در مصالح به‌کار رفته در آن است. به گفته اهالی منطقه سازنده و بانی این پل یک زن خیر بوده که به همین دلیل به "پل خانم کرپی" نیز مشهور است.